Book Creator

Almenn líffræði_MA_haust2023

by Brynja Finnsdóttir - MA

Pages 6 and 7 of 305

Comic Panel 1
Mynd 1.0. DNA
Comic Panel 1
Efnisyfirlit
1.kafli. Hvað er líffræði?

2.kafli. Fruman

3.kafli. Frumuhimna, efnaskipti og veirur

4.kafli. Erfðafræði

5.kafli Mannslíkaminn

6.kafli. Æxlun og fósturþroski

7.kafli. Þróun og flokkunarfræði
6

24

46

58

82

106

120
1.kafli
Hvað er líffræði?
1.1. Líffræði sem vísindagrein
1.2. Vísindaleg aðferð
1.3. Einkenni lífvera
1.4. Frumukenningin
1.5. Byggingarefni lífvera
1.5.1. Ólífræn efni
1.5.2. Lífræn efni
Loading...
1.1. Líffræði sem vísindagrein
Loading...
Líffræði er fræðigrein sem fjallar um lífið í allri sinni fjölbreyttustu mynd, allt frá minnstu lífefnasameindum upp í flóknustu vistkerfi, frá bakteríum upp í stærstu hvali og hávöxnustu tré. Eða með öðrum orðum, frá einfrumungum til flókinna fjölfrumunga. Líffræði fjallar um einkenni tegunda og aðgreiningu þeirra, um innri starfsemi lífvera og hegðun, um samfélög og vistkerfi, útbreiðslu og breytingar í stærð stofna. Hún fjallar um lögmál erfða og þróunar og áhrif umhverfisbreytinga og manna á lífríkið. Líffræði er mikilvæg fyrir ábyrga nýtingu á lífverum, fyrir náttúruvernd, heilsu og líftækni. Fagið er mjög víðfermt og greinist í margar undirgreinar svo sem frumulíffræði, dýrafræði, grasafræði, erfðafræði, örverufræði, sameindalíffræði  umhverfisfræði, þróunarfræði, lífeðlisfræði og vistfræði.  

Líffræðin hefur þróast mjög hratt á undanförnum áratugum og hafa komið fram ýmsar nýjar undirgreinar eins og sameindalíffræði og erfðatækni er tækni byggð á sameindalíffræðinni og erfðafræði þar sem notast er við lífverur til að framleiða afurðir eða hraða (breyta) náttúrulegum ferlum. Erfðatæknin er eitt besta dæmið um hagnýtingu líffræðinnar. 
Loading...
RAMMAGREINAR
Víðsvegar í bókinni má finna stuttar rammagreinar í boxum eins og þessu. Rammagreinarnar eru stuttar og fjalla oftast um áhugaverð efni sem tengjast námsefninu.
Loading...
Loading...
Mynd 1.1. Fruma. Allar lífverur eru myndaðar úr einni eða fleiri frumum
Comic Panel 1
Loading...
Feitletruð orð í textanum eru orð og hugtök sem nauðsynlegt er að kunna skil á. Gott er að glósa og/eða yfirstrika þessi orð.
Loading...
Speech Bubble
1.2. Vísindaleg aðferð
Aðferðir vísindamanna til að rannsaka viðfangsefni sín eru margvíslegar en aðalsmerki þeirra sem iðka vísindi eru vönduð vinnubrögð og vakandi hugur. Vísindaleg aðferð er röð af skrefum fylgt eftir af vísindarannsóknum til að svara ákveðnum spurningum um náttúruna. Þegar talað er um að e-ð sé ,,vísindaleg sannað“ má gera ráð fyrir að traustum, vísindalegum, vinnubrögðum hafi verið beitt
Skref vísindalegrar aðferðar felast í:
Athugun. Athugun á viðfangsefninu sem
stendur til að rannsaka.
Rannsóknarspurning er sett fram í kjölfar athugunar.
Tilgáta. Rökkstudd ágiskun um líklegt svar við rannsóknar-spurningunni er sett fram.
Rannsóknir eða tilraunir eru notaðar til að athuga hvort að tilgátan sem sett var fram er sönn. Niðurstöður tilgátna geta leitt til nýrra tilgátna ef sú fyrsta reynist ekki rétt. Tilraunir verða að vera vandaðar og þær verður að vera hægt að endurtaka.
Kenning/niðurstaða. Síðasta skref vísindalegrar aðferðar felst í framsetningu á niðurstöðu. Ef að þær tilraunir sem voru framkvæmdar styðja við tilgátuna sem sett var fram er hægt að setja fram kenningu. Ef að rannsóknirnar styðja hinsvegar ekki við tilgátuna er ekki hægt að setja fram kenningu. Mögulega þarf að framkvæma fleiri rannsóknir og/eða breyta tilgátunni.
● Athugun
● Rannsóknarspurning
● Tilgáta
● Tilraun
● Kenning
Skref vísindalegrar aðferðar felast í:
Athugun. Athugun á viðfangsefninu sem
stendur til að rannsaka.
Rannsóknarspurning er sett fram í kjölfar athugunar.
Tilgáta. Rökkstudd ágiskun um líklegt svar við rannsóknar-spurningunni er sett fram.
Rannsóknir eða tilraunir eru notaðar til að athuga hvort að tilgátan sem sett var fram er sönn. Niðurstöður tilgátna geta leitt til nýrra tilgátna ef sú fyrsta reynist ekki rétt. Tilraunir verða að vera vandaðar og þær verður að vera hægt að endurtaka.
Kenning/niðurstaða. Síðasta skref vísindalegrar aðferðar felst í framsetningu á niðurstöðu. Ef að þær tilraunir sem voru framkvæmdar styðja við tilgátuna sem sett var fram er hægt að setja fram kenningu. Ef að rannsóknirnar styðja hinsvegar ekki við tilgátuna er ekki hægt að setja fram kenningu. Mögulega þarf að framkvæma fleiri rannsóknir og/eða breyta tilgátunni.
Verkefni
Látið ykkur detta í hug vandamál/athugun og skrifið niður/ræðið hvernig þið mynduð fylgja skrefum vísindalegrar niðurstöðu til að komast að niðurstöðu
Ellipse;
1.3. Einkenni lífvera
Til þess að vera skilgreind sem lífvera þurfa einstaklingar að uppfylla ákveðin skilyrði og því eru ákveðin atriði sem allar lífverur eiga sameiginlegt. Allar lífverur eru myndaðar úr frumum, ýmist einni, einfrumungar, eða fleirum, fjölfrumungar. Manneskjur eru t.a.m. myndaðar úr um hundrað billjón (1014) frumum.

Lífverur verða að geta aflað sér orku, annaðhvort með því að éta
fæðu (ófrumbjargalífverur) eða stunda ljóstillífun (frumbjargalífverur). Jafnframt er nauðsynlegt að lífverurnar geti nýtt orkuna sem þær verða sér úti, það gera þær ýmist frumuöndun/bruna eða gerjun (nánar fjallað um í 3.kafla).

Ekki er nóg að geta aflað sér orku og nýtt hana. Nauðsynlegur fylgifiskur þess er úrgangslosun eða útskil á afurðum efnaskipta. Þá verða lífverur verða að geta viðhaldið tegund sinni og átt afkvæmi með því að æxlast. Líkamar þeirra verða að búa yfir viðleitni til að halda jafnvægi á innri og ytri líkamsstarfsemi (samvægi) og þær verða að geta brugðist við áreiti úr umhverfi sínu (áreiti og andsvar).
Comic Panel 1
Comic Panel 1
Mynd 1.3. Einkenni lífvera
Ef að einstaklingar uppfyllir ekki öll ofangreind skilyrði er ekki hægt að flokka hana til lífveru. Auk þessara ofangreindu einkenna eiga allar lífverur það sameiginlegt að vera fyrst og fremst myndaðar úr kolefnissamböndum (lífrænum efnum) og vatni. Nánar verður fjallað um byggingarefni lífvera í næsta undirkafla.
1.4. Frumukenningin
Uppgötvanir í vísindum eru sjaldnast gerðar af einum einstakling heldur eru þær samansafn vitneskju eða ferlis sem tekur oft langan tíma. Upphaf frumukenningarinnar má rekja til Roberts Hooke (1635-1703) sem lýsti frumum í fyrsta skiptið í bók sinni Micrographia árið 1662. Hooke hafði skoðað kork í smásjá og tekið eftir því að hann samanstóð af hólfum sem hann nefndi ,,cells“ því honum fannst hólfin minna sig á vistaverur munka í klaustrum, cellula. Löngu seinna kom svo fram íslenska heitið fruma. Með þróun smásjáa og smásjáarannsókna í upphafi 19.aldar urðu miklar uppgötvanir í líffræði sem margir vísindamenn komu að. Matthias Schleiden (1804-1881) og Theodor Schwann (1810-1882) eru taldir höfundar svokallaðrar frumukenningar sem sett var fram árið 1839 en Rudolf Virchow bætti veigamiklu atriði við kenninguna nokkrum árum seinna.  
Frumukenningin felur í sér að:
● Allar lífverur eru gerðar úr frumum, einni eða fleirum
● Fruman er minnsta eining sem gædd er eiginleikum lífs
● Allar frumur eru komnar af öðrum frumum
Sumar lífverur eru aðeins myndaðar úr einni frumu. Dæmi um einfruma lífverur eða einfrumunga eru bakteríur og frumverur. Flóknari lífverur eru hins vegar samansettar úr mörgum ólíkum frumugerðum. Slíkar lífverur kallast fjölfruma lífverur eða fjölfrumungar.
PrevNext